Kỳ 2: Quyết định 13/2024/QĐ-TTg và “Thách thức vô hình” từ Scope 3 – Lộ trình quản trị carbon tối ưu chi phí cho doanh nghiệp Việt

Quản trị carbon đang chuyển từ khuyến khích sang bắt buộc pháp lý đối với doanh nghiệp Việt.

Sức ép khí hậu: từ cam kết chính trị đến ràng buộc pháp lý

Biến đổi khí hậu đang chuyển hóa nhanh chóng từ một vấn đề môi trường thành yếu tố định hình chính sách kinh tế và thương mại toàn cầu. Các cơ chế như Thuế biên giới carbon (CBAM), yêu cầu minh bạch phát thải trong chuỗi cung ứng, hay tiêu chí tín dụng xanh của ngân hàng quốc tế đang đồng loạt tạo ra áp lực chưa từng có lên doanh nghiệp.

Tại Việt Nam, quá trình nội luật hóa các cam kết Net Zero đến năm 2050 đang diễn ra rõ rệt và có lộ trình cụ thể. Thay vì dừng lại ở các định hướng vĩ mô, Chính phủ đã bắt đầu chuyển từ khuyến khích sang bắt buộc, đưa quản lý phát thải khí nhà kính trở thành một nghĩa vụ pháp lý có thể kiểm tra, giám sát và xử phạt.

Quyết định 13/2024/QĐ-TTg: rào cản pháp lý doanh nghiệp không thể bỏ qua

Một trong những dấu mốc quan trọng nhất là Quyết định số 13/2024/QĐ-TTg, chính thức có hiệu lực từ tháng 10/2024, quy định danh mục 2.166 cơ sở phát thải quy mô lớn trên toàn quốc bắt buộc phải thực hiện kiểm kê khí nhà kính định kỳ.

Theo đó, các cơ sở thuộc các lĩnh vực năng lượng, công nghiệp, xây dựng, giao thông, nông nghiệp và xử lý chất thải sẽ phải:

• ✓ Xây dựng hệ thống thu thập dữ liệu phát thải
• ✓ Thực hiện kiểm kê theo phương pháp chuẩn
• ✓ Báo cáo kết quả cho cơ quan quản lý nhà nước
• ✓ Chuẩn bị lộ trình giảm phát thải theo yêu cầu

Việc không tuân thủ không chỉ kéo theo rủi ro pháp lý và chế tài hành chính, mà còn đặt doanh nghiệp vào thế bất lợi nghiêm trọng khi Sàn giao dịch tín chỉ carbon của Việt Nam dự kiến vận hành chính thức trong giai đoạn tiếp theo. Trong bối cảnh đó, phát thải không được kiểm soát sẽ nhanh chóng chuyển hóa thành chi phí tài chính hữu hình.

Scope 3 – thách thức thực sự trong quản trị carbon

Nếu Scope 1 (phát thải trực tiếp) và Scope 2 (phát thải gián tiếp từ năng lượng mua vào) là phần dễ nhận diện, thì Scope 3 – phát thải từ chuỗi giá trị – mới là thách thức lớn nhất và phức tạp nhất.

Điều này có nghĩa là:

• ✓ Phần lớn “dấu chân carbon” của doanh nghiệp nằm ngoài ranh giới nhà máy.
• ✓ Phụ thuộc vào nhà cung cấp, logistics, nguyên vật liệu, sử dụng sản phẩm và xử lý sau vòng đời.

Đáng chú ý hơn, dù chưa bị yêu cầu bắt buộc báo cáo Scope 3 trong pháp luật Việt Nam, các đối tác quốc tế đã coi đây là điều kiện tiên quyết. Việc không cung cấp được dữ liệu phát thải Scope 3 đang khiến nhiều doanh nghiệp Việt:

• ✓ Mất điểm trong đánh giá nhà cung cấp
• ✓ Bị loại khỏi danh sách đấu thầu quốc tế
• ✓ Đối mặt với yêu cầu giảm giá để bù rủi ro carbon
• ✓ Gánh “nợ carbon tiềm ẩn” khi cơ chế định giá được áp dụng

Scope 3 - Phát thải từ chuỗi giá trị thường lớn gấp nhiều lần so với phát thải trực tiếp từ nhà máy.

Tư duy chiến lược: kiểm kê carbon không phải chi phí, mà là công cụ tối ưu

Dưới góc nhìn quản trị hiện đại, kiểm kê khí nhà kính không nên được tiếp cận như một nghĩa vụ tuân thủ đơn thuần. Ngược lại, đây là một công cụ chiến lược giúp doanh nghiệp:

• ✓ Nhận diện điểm thất thoát năng lượng và chi phí vận hành
• ✓ Đánh giá hiệu quả đầu tư thiết bị và công nghệ
• ✓ Ưu tiên các dự án giảm phát thải có ROI cao
• ✓ Chuẩn bị dữ liệu để tiếp cận tài chính xanh, trái phiếu bền vững
• ✓ Chủ động đàm phán với khách hàng và đối tác về lộ trình giảm phát thải

Trong bối cảnh biên lợi nhuận ngày càng mỏng, doanh nghiệp kiểm soát tốt carbon sẽ kiểm soát tốt chi phí – một lợi thế cạnh tranh mà không phải đối thủ nào cũng có thể sao chép.

Lộ trình quản trị carbon tối ưu chi phí cho doanh nghiệp Việt

Từ thực tiễn tư vấn, một lộ trình hiệu quả thường bao gồm 4 bước chiến lược:

Lộ trình quản trị carbon hiệu quả cần gắn liền với thực tiễn vận hành và tối ưu chi phí.

Giải pháp từ ISC Việt Nam: Xây dựng năng lực quản trị carbon bền vững

Thấu hiểu rằng mỗi doanh nghiệp có xuất phát điểm và áp lực khác nhau, ISC Việt Nam cung cấp Dịch vụ Tư vấn và Đào tạo Kiểm kê Khí nhà kính theo hướng thực tiễn – tối ưu chi phí – phù hợp pháp lý Việt Nam và chuẩn mực quốc tế.

Giải pháp của ISC bao gồm:

• ✓ Tư vấn kiểm kê phát thải theo ISO 14064
• ✓ Tính toán Dấu chân carbon sản phẩm theo ISO 14067, hỗ trợ vượt qua rào cản CBAM
• ✓ Xây dựng lộ trình Trung hòa Carbon và Net Zero
• ✓ Đào tạo chuyên sâu, giúp doanh nghiệp hình thành “nội lực xanh”, tự chủ nguồn nhân sự cho các kỳ báo cáo tiếp theo

Thay vì phụ thuộc dài hạn vào tư vấn bên ngoài, ISC hướng tới việc chuyển giao năng lực, giúp doanh nghiệp kiểm soát carbon như một phần của hệ thống quản trị hiện đại.

Kết luận

Trong giai đoạn 2026–2030, quản trị carbon sẽ là phép thử lớn đối với năng lực điều hành và tầm nhìn dài hạn của lãnh đạo doanh nghiệp. Những tổ chức chủ động hôm nay sẽ không chỉ giảm rủi ro, mà còn mở ra cơ hội tối ưu chi phí, tiếp cận vốn và củng cố vị thế trong chuỗi giá trị toàn cầu.

Ở Kỳ 3, ISC Việt Nam sẽ tiếp tục phân tích EcoVadis và vai trò của xếp hạng bền vững trong quyết định mua hàng toàn cầu – một “bộ lọc” ngày càng khắt khe mà doanh nghiệp Việt không thể đứng ngoài.